Çeşni Alma ve Sah Damgası Nedir? Osmanlı Gümüş Damgaları

Osmanlı döneminde gümüş eşyalar satışa çıkmadan önce devlet tarafından denetlenir, ayarı uygun bulunanlar damgalanırdı. Bu denetimin iki önemli izi bugün de eski gümüşlerin üzerinde görülebilir: çeşni izi ve sah damgası. Bu iki işaret, bir gümüş eşyanın Osmanlı döneminde resmî kontrolden geçtiğini ve hangi dönemde damgalandığını anlamamızı sağlar.

Çeşni Alma Nedir?

Gümüşten yapılmış ve 900 ayar olması gereken bir eşyanın ayarını tespit etmek için, eşyanın görünmeyen bir yerinden ucu sivri çelik bir kalemle küçük bir parça kazınmasına çeşni alma denir. Eşya birkaç parçadan oluşuyorsa işlem her parçaya ayrı ayrı uygulanırdı. Alınan parça ateşte denenir, ayarı doğru çıkarsa eşyanın her parçasına tuğra vurulurdu.

Evliya Çelebi bu işlemi şöyle anlatır:

“Bu Tamgacıbaşı cemi’ kapucuların işlerine nazır olup kârların tamgalamağa getirdiklerinde tamgacıbaşı mehiç demir kalem ile her gümüş evanîden bir vasla çeşni kesüp ateşe bırağup yine ateşten çifte ile çaşnıyı çıkarup eğer has beyaz kurs gümüş ateşten çıkarsa tamga-i şâhî urup…”

Çeşni alındıktan sonra kalan iz, genellikle eşyanın altında veya kenarında görülen zikzak biçimli bir kazıma izidir. Bu iz, eserin denetimden geçtiğinin en önemli işaretlerinden biridir.

Sah Damgası Nedir?

“Sah” damgası, Arapça sad ve ha harflerinden oluşur ve “sahih, doğru” anlamına gelir; gümüşün ayarının uygun bulunduğunu gösterir. Sultan Abdülmecid’in tahta çıkışının beşinci yılından sonra, ayarı 890-900 arasında olan gümüş eşyalara çeşni işlemiyle birlikte tuğra vurulmuş; muhtemelen 1843-1844 yıllarından itibaren tuğranın yanına sah damgası da eklenmeye başlanmıştır.

Dört Tip Sah Damgası

• Damla formunda: 2,5 × 3,5 mm; Abdülmecid, Abdülaziz ve II. Abdülhamid dönemlerinde kullanılmıştır.
• Elipse yakın formda: 2,4 × 3,6 mm; II. Abdülhamid ve V. Mehmed Reşad dönemlerinde kullanılmıştır.
• Elips formunda: 5,5 × 3,2 mm; II. Abdülhamid ve V. Mehmed Reşad dönemlerinde kullanılmıştır.
• Daire formunda: 3 mm çapında; II. Abdülhamid ve VI. Mehmed Vahdettin dönemlerinde kullanılmıştır.

Sah damgasının biçimi, tuğra ile birlikte eşyanın hangi padişah döneminde damgalandığını tahmin etmeye yardımcı olur. Padişah tuğraları için Osmanlı Tuğralı Gümüş yazımıza bakabilirsiniz.

Cumhuriyet Dönemi Gümüş Damgaları

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasından sonra sah damgasının içine ayarı belirten “90” rakamı yazılmış, tuğra yerine de içinde 1336 rumî tarihi bulunan ay-yıldız damgası kullanılmaya başlanmıştır. Harf devriminden sonra Arapça sah damgasının yerini Latin harfleriyle yazılmış “SAH” almıştır. Ancak Latin harflerine geçilmeden önce, 1923 tarihli damgalarla birlikte Latin harfleriyle “SAH” yazılmış eşyalara da rastlanır.

Damgalı Bir Gümüşü İncelerken Nelere Bakılmalı?

• Tuğra: Eşyanın üzerinde bir padişah tuğrası var mı? Tuğra, damgalandığı dönemi gösterir.
• Sah damgası: Tuğranın yanında sah damgası bulunuyor mu, hangi biçimde?
• Çeşni izi: Eşyanın altında veya kenarında zikzak kazıma izi görülüyor mu?
• Uyumsuzluk: Bir gümüş eşyadan çeşni alınmış ama tuğra vurulmamışsa, o eşyadan şüphelenmek gerekir. Darphane çeşni aldıktan sonra gümüşün ayarı 890’dan düşük çıkarsa tuğra vurmaz, eşyayı sahibine iade ederdi.

Damgalar çoğu zaman çok küçüktür ve aşınmış olabilir; bir büyüteç yardımıyla bakmak ya da yakından net bir fotoğraf çekmek inceleme için büyük kolaylık sağlar.

Sah ve Tuğra Damgalı Gümüşünüzü Değerlendirin

Üzerinde tuğra, sah damgası veya çeşni izi bulunan bir gümüş eşya, Osmanlı döneminde devlet denetiminden geçmiş demektir; bu tür parçalar yalnızca gramı üzerinden değil, tarihî ve koleksiyon değeriyle değerlendirilir. Damgaların ne anlama geldiğini Gümüş Ayarları ve Damgaları, tuğraların hangi padişaha ait olduğunu Osmanlı Tuğralı Gümüş yazımızda bulabilirsiniz.

Tuğralı ve sah damgalı eski parçalarınız için tuğralı gümüş alanlar, kırık veya tek kalmış gümüşleriniz için hurda gümüş alanlar sayfalarımıza göz atabilirsiniz. İstanbul’da adresinize gelerek, şehir dışında ise fotoğrafla ön değerlendirme yapıyoruz.

Firmamız, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın verdiği kültür varlığı alım satım yetki belgesine sahiptir; alımlarımızı yasal çerçevede yapıyoruz.

Sıkça Sorulan Sorular

Gümüşte sah damgası ne anlama gelir?

“Sahih” yani doğru anlamına gelir; Osmanlı döneminde gümüşün ayarının devletçe kontrol edilip uygun bulunduğunu gösterir.

Gümüşteki zikzak çizgi nedir?

Bu, çeşni alma işleminden kalan izdir. Ayar tespiti için eşyadan küçük bir parça kazınmış olduğunu gösterir.

Tuğra ve sah damgalı gümüş ne kadar eder?

Değeri; tuğranın hangi padişaha ait olduğuna, eşyanın türüne, işçiliğine, ağırlığına ve durumuna göre değişir. Bu tür parçalar genellikle gram değerinin üzerinde değerlendirilir. Fotoğraf göndererek ücretsiz ön değerlendirme alabilirsiniz.